Dysfunkcje seksualne i zaburzenia popędu płciowego: impotencja, awersja, dyspareunia, nimfomania, zaburzenia orientacji seksualnej

W toku rozwoju psychoseksualnego następuje rozwój osobowości człowieka, ale czasami mają miejsce zakłócenia, które przybierają formę różnych zaburzeń.

Rozwój psychoseksualny
Freud w klasycznej teorii rozwoju seksualnego, którego uważał zarazem za fazy kształtowania charakteru:
1. Cechy oralne - oralne stadium rozwoju psychicznego - czyli kształtowanie się zasadniczej postawy wobec świata, innych ludzi i samego siebie (trwa od urodzenia do około 18 miesiąca życia). Najbardziej sprawnym narządem poznawania świata są usta i nie dotyczy to tylko pierwszych dni po urodzeniu. Z psychologicznego punktu widzenia zasadniczym celem tej fazy jest ukształtowanie się relacji ufnej zależności małego dziecka od pielęgnującej i dającej wsparcie osoby, którą jest zazwyczaj matka. Prawidłowy przebieg tej fazy sprzyja ukształtowaniu się w późniejszym życiu takich cech charakteru jak: zaufanie do innych i samego siebie oraz umiejętność „dawania i brania" od innych bez nadmiernej zależności lub zazdrości. Nadmierne frustracje prowadzą do postawy pesymistycznej i nieufności w stosunku do innych, świata oraz własnych możliwości, a w konsekwencji do wycofywania się z życia i do postawy, która streszcza się w twierdzeniu „na pewno to się nie uda”.

2. Cechy analne - analne stadium rozwoju psychicznego - kształtowanie się kontroli wewnętrznej (mająca miejsce między 1 a 3 roku). W tej fazie rozwoju dziecko stara się uzyskać kontrolę nad zwieraczem cewki moczowej i zwieraczem odbytu. To wzbudza wiele odmiennych postaw u różnych rodziców (brak zainteresowania się jakie postępy czyni w tym ich dziecko; zawstydzanie dziecka itp.). Faza ta polega na uzyskaniu równowagi pomiędzy kontrolą a jej brakiem. Etap ten sprzyja ukształtowania się takich cech charakteru jak: autonomia i niezależność przeżywane bez poczucia winy, zdolność do samookreślenia bez powątpiewania w siebie lub poczucia wstydu, zdolność do współpracy z innymi bez nadmiernego uporu lub poczucia samoponiżania. W niesprzyjających okolicznościach samodzielne działania dziecka blokowane są przez uczucie wstydu, poczucie winy itp. Osoby takie charakteryzuje obsesyjne utrzymywanie porządku, drobiazgowość, upór, nieproduktywność. Niekiedy osoby o wymienionych cechach przeciwstawiają się im poprzez zachowania przeciwstawne (nadmierna drobiazgowość, działanie pod presją).

3. Cechy falliczne - falliczne stadium cechy rozwoju  psychicznego: poznawanie własnej płci i kompleks Edypa ( w okresie pomiędzy trzecim a piątym rokiem życia). W tym stadium rozwoju dziecko dostrzega znaczenie własnej płci, zaczyna się interesować jej przejawami począwszy od własnego ciała, skończywszy na kulturowo ukształtowanych wzorcach zachowania. Eksploracja własnych narządów, w tym płciowych i zabawa nimi przez małe dzieci budzi u dorosłych tak silne emocje, że traktują oni te dziecięce zabawy zgodnie z własnymi wyobrażeniami i przeżyciami związanymi z onanizmem. Sposób w jaki rodzice reagują na charakterystyczne dla tej fazy zainteresowania dziecka wpływa na to, jak w przyszłości będzie ono przejawiać inne zainteresowania (na ile będzie posiadało „ciekawość świata”, przejawiać inicjatywę, na ile zdolności poznawcze ograniczy uczucie zażenowania, pojawiające się w kontakcie z czymś nieznanym). 
W tym okresie kształtuje się też stosunek dziecka do własnej płci. Dziecko identyfikuje się z rodzicem tej samej płci i potrzebuje uznania dla siebie w tej roli od rodzica płci przeciwnej. Równocześnie kształtuje się system akceptowanych wewnętrznych norm i wartości. Przy prawidłowym przebiegu rozwoju dziecko zaczyna się kierować własnym sumieniem, a nie strachem przed karą. Kluczowe dla tej fazy zjawiska przebiegają nieco odmiennie u chłopców i dziewczynek. W przypadki chłopców pojawiające się pragnienie wyłącznego kontaktu z matką oraz połączone z nim agresywne uczucia wobec ojca odbieranego jako rywala wzbudzają i syna obawy przed ojcowską zemstą. Określa się je mianem tzw. lęków kastracyjnych. Jeśli lęk nie jest zbyt silny to odgrywa konstruktywną rolę i pomaga chłopcu zbliżyć do swego ojca, z którym syn zaczyn się coraz bardziej identyfikować, dzielić jego zainteresowania i naśladować go. Sytuacja dziewczynki jest odmienna (jego istota polega na pojawiającym się u nich w omawianym okresie wzroście zainteresowania osobą ojca - dziewczynka ma obawy, że matka jest z tego niezadowolona - zaczyna sobie zdawać sprawę z tego, że ojciec nie zrealizuje jej pragnień - zaczynają one stopniowo wygasać, dziewczynka identyfikuje się z matką). W przypadku nieprawidłowego przebiegu omawianego procesu może utrzymywać się tendencja do idealizowania lub dewaluowania rodziców, bądź też doświadczane wobec nich silne uczucia budzą inne, trudne do tolerowania emocje, takie jak lęk, wstyd, poczucie winy.

4. Cechy okresu latencji - stadium latencji:  integracja poczucia własnej tożsamości psychoseksualnej.
Etap ten pojawia się wówczas, gdy od rodziców ważniejsi stają się koledzy lub koleżanki (towarzystwo, ich opinie i uczucia). Poszerzeniu ulegają kontakty ze światem. Jednak najbardziej charakterystyczne dla tej fazy jest zainteresowanie kontaktami z rówieśnikami tej samej płci. Kształtuje się wówczas umiejętność nawiązywania więzi emocjonalnych z osobami tej samej płci — inaczej mówiąc jest to okres, w którym dominują kontakty homoseksualne. To stwierdzenie może, na pierwszy rzut oka, wydawać się bulwersujące, ale to naturalne zjawisko rozwojowe. Może pojawiać się u dorosłych tendencja do przypisywania zachowaniom obserwowanym u dzieci znaczenia, jakie mają, z pozoru podobne, zachowania osób dorosłych. Nadmierny niepokój rodziców może mieć w takich sytuacjach związek z ich własnymi lękami homoseksualnymi, które uniemożliwiają im nawiązanie bliższych związków emocjonalnych z własnymi dorosłymi znajomymi tej samej płci (korzystnie jest zdawać sobie sprawę z tych swoich wewnętrznych konfliktów i powstrzymać się od przenoszenia treści własnych lęków na dziecko - można też skorzystać w takiej sytuacji z psychoterapii). 
W omawianym okresie najważniejsi są rówieśnicy, otaczający świat i inni ludzie ważni dla grupy (nauczyciele, trenerzy, instruktorzy itp.). Młody człowiek uczy się optymalnych sposobów zachowania w różnych sytuacjach. Korzystne doświadczenia z tej fazy pozwalają ukształtować zdolność do działania, pracowitości i czerpania satysfakcji z pracy. 
Nadmierna zaborczość rodziców, czy zupełny brak zaufania do dziecka i w efekcie kontrolowanie każdego jego zachowania, utrudnia mu ukształtowanie samokontroli. Brak satysfakcjonujących kontaktów z rówieśnikami, brak poczucia własnej autonomii, samodzielności może prowadzić do ukształtowania się poczucia niższości, które będzie stanowić problem w późniejszym życiu.

5. Cechy genitalne - stadium genitalne: okres burzy i naporu.
Okres młodzieńczy (zwany również stadium adolescencji) pozostaje w związku z fizjologicznym dojrzewaniem hormonalnym i rozwojem narządów płciowych. Dojrzałość gruczołów płciowych powoduje zintensyfikowanie popędu seksualnego. Pojawienie się pierwszej menstruacji czy polucji nocnych stanowi drastyczną zmianę w obrazie samego siebie. Zjawiska fizjologiczne zachodzące w okresie dojrzewania powodują że dzieci, które osiągnęły już pewien poziom wiedzy o sobie i świecie stają przed zadaniem ukształtowania nowego poczucia tożsamości, obejmującego w istocie wszelkie sfery życia osób poczucie dorosłych. Sformułowanie nowego, pełnego obrazu siebie jest zadaniem trudnym, a rodzące się poczucie tożsamości słabe i chwiejne. 
Gwałtowność i upór z jakim młodzi ludzie potrafią bronić swych poglądów w tym okresie, i są wyrazem siły ich poczucia tożsamości, ale jego słabości. Zakwestionowanie jakiegoś jej elementu zagraża rozpadem całego wątłego wewnętrznego obrazu siebie i świata i w jego obronie gotowi na podjęcie desperackiej walki z dorosłymi, którzy próbują im narzucić własne wizje. Niebezpieczeństwa okresu „burz i naporów" znacznie mniejsze, gdy w procesie restrukturyzacji poczucia własnej tożsamości towarzyszą dorastającej osobie jej rodzice. Młody człowiek potrzebuje nadal ich miłości, ale okazywanej w postaci zaufania wobec siebie, zrozumienia jego trudności i tolerancji pewnych nieuniknionych niepowodzeń. Najważniejsze jest przy tym, aby dziecko miało poczucie, że „cokolwiek się zdarzy, to o wszystkim mogę porozmawiać z moimi rodzicami". 
Opisywane procesy destabilizacji wewnętrznej równowagi sprzyjają występowaniu regresji, czyli cofnięciu się funkcjonowania osobowości. W konsekwencji powtórnie ujawniają się konflikty z poprzednich stadiów rozwoju, co jednocześnie daje powtórną możliwość rozwiązywania tych konfliktów w kontekście osiągania dojrzałości psychicznej, seksualnej i społecznej. Zasadniczym celem tego okresu jest ostateczne psychologiczne oddzielenie się dorosłych dzieci od swych rodziców oraz ustanowienie dojrzałych związków z innymi ludźmi. Harmonijne oddzielenie się od rodziców powoduje, że relacje intymne młodego człowieka nie są zaburzone przez tendencje będące konsekwencją nierozwiązanych relacji z rodzicami. Na przykład dość często zdarza się, że młoda kobieta ma nieuzasadnione pretensje wobec swego chłopaka, narzeczonego czy męża, że ją lekceważy i nie docenia, podobnie jak czynił to jej ojciec, albo wręcz czuje się ona „nie w porządku" wobec ojca, kiedy zbliża się do innego mężczyzny. 

Zakłócenia popędowe
Popęd płciowy może ulegać wzmożeniu, obniżeniu lub przekierowaniu.
● Wzmożenie - cechuje się wzrostem aktywności seksualnej. Ma miejsce w zespole maniakalnym, w chorobie afektywnej dwubiegunowej. W zespołach maniakalnych wzrastają wszystkie popędy, nastrój i aktywność, ukierunkowana dosyć często w stronę pozyskiwania partnerów, partnerek do pożycia płciowego. W schizofrenii popędy ulegają obniżeniu, ale ponieważ popędy nie mają hamulców ze strony wyższej uczuciowości, może się to wyrażać obnażaniem się, zachowaniem nieprzyzwoitym, zaczepianiem. Podwyższenie popędu obserwujemy przy używkach. W dużych dawkach alkohol nie powoduje wzrostu popędu, tylko znikają hamulce. Na bazie tego pojawia się czasem obłęd zazdrości u alkoholików - przekonanie, że współmałżonek zdradza daną osobę. W zespołach paranoicznych pojawić się może obłęd erotyczny - występuje prawie wyłącznie u kobiet. Pojawia się głębokie przekonanie, że zakochał się w danej osobie jakiś mężczyzna (przekonanie nie poddające się perswazji) - osoba spotyka się wówczas z nachalnymi zachowaniami seksualnymi. Odosobnione wzmożenie aktywności seksualnej, zarówno u kobiet i u mężczyzn, nazywamy erotomanią - tylko wtedy, gdy nie znajdujemy innych przyczyn rozhamowujących zachowania seksualne. U mężczyzn - odosobniony wzrost aktywności seksualnej określany jest jako satyriasis. U kobiet jest to nimfomania.
● Obniżenie - obserwujemy we wszystkich depresjach, zwłaszcza endogennych. Zdarza się, że obniżenie popędu płciowego w wyniku depresji (oziębłość, impotencja) jest najbardziej dla chorego niepokojącym objawem. Występuje w schizofrenii, często osoby cierpiące na tą chorobę nie zawierają związków małżeńskich, choć deklarują to w przyszłości.
Obserwujemy obniżenie popędu płciowego w zespołach psychoorganicznych, a więc w trwałych następstwach organicznego uszkodzenia struktur mózgowych. Paradoksalnie ten obniżony popęd, nie hamowany uczuciami wyższymi, intelektem, może objawiać się agresywnymi zachowaniami seksualnymi.
● Przekierowanie popędu płciowego może dotyczyć:
- kierunku popędu;
- form jego zaspokajania.
▫ samogwałt - forma zastępcza zaspokajania popędu seksualnego, gdy niemożliwe jest jego zaspokojenie przez pożycie seksualne. Może się to utrwalić tak, że pożycie seksualne nie daje satysfakcji, samogwałt staje się formą dominującą, przedkładaną nad naturalną formę zaspokajania popędu. Samogwałt stanowi formę finalizowania innych form aktywności seksualnych.
▫ narcyzm - zachwycanie się w obrazie własnego ciała (może to być czynnikiem podniecającym seksualnie - rozładowywanie przez samogwałt).
▫ ekshibicjonizm - znajdowanie szczególnej przyjemności w obnażaniu swoich narządów płciowych, składanie oferty seksualnej. Ta forma przekierowania popędu występuje u mężczyzn (u kobiet nie, bo one znajdują społecznie aprobowane możliwości pokazywania własnego ciała).
▫ fetyszyzm - formą psychopatologiczną jest poszukiwanie części garderoby osobistej płci przeciwnej, aby uzyskać stan podniecenia.
▫ oglądactwo (podglądactwo) - podglądanie obnażonej kobiety, często u młodych mężczyzn, też u dorosłych. Forma psychopatologiczna ma miejsce w ówczas, gdy jest to warunek uzyskania satysfakcji seksualnej.
▫ ocieractwo - dana osoba osiąga szczególne podniecenie seksualne przy ocieraniu się o ciało kobiety w zatłoczonym miejscu. 
▫ nekrofilia - poszukiwanie kontaktu płciowego ze zwłokami, z martwym ciałem kobiety. 
▫ gerontofilia - przedkładanie partnerstwa seksualnego z osobą w podeszłym wieku, ze znamionami starości.
▫ zoofilia - zaspokajanie popędu płciowego ze zwierzętami. 
▫ pedofilia (- homo lub heteroseksualna) - partnerami kontaktu seksualnego są dzieci wskutek uwodzenia lub podjęcie przemocy, gwałtu.
▫ sadyzm, masochizm - warunkiem osiągnięcia satysfakcji jest zadawanie lub przyjmowanie cierpień, także w wymiarze seksualnym.
▫ homoseksualizm - jest to przekierowanie popędu seksualnego w sensie biologicznym (pogwałcenie II prawa biologicznego - prawa zachowania gatunku).

Zaburzenia na tle seksualnym
Niektóre z wymionionych powyżej zjawisk popędowych to tzw. parafilie (np. fetyszyzm, tranwestycyzm, ekshibicjonizm)
1. zaburzenia preferencji seksualnej
Obok nich wśród zaburzeń z tej dziedziny wyróżnia się:

2. psychogenne dysfunkcje seksualne (uwarunkowane konfliktami emocjonalnymi): 
- awersja seksualna i brak przyjemności seksualnej (anhedonia),
- brak lub utrata potrzeb seksualnych,
- zaburzenia pożądania seksualnego (libido),
- brak reakcji genitalnej (u mężczyzn: zaburzenia erekcji, u kobiet: suchość pochwy),
- zaburzenia podniecenia seksualnego (m.in. impotencja).
- tzw. oziębłość seksualna,
- zaburzenia orgazmu (np. anorgazmia, wytrysk przedwczesny, wytrysk opóźniony),
- zaburzenia seksualne związane z bólem (np. dyspareunia, pochwica),
- nadmierny popęd seksualny (u kobiet: nimfomania, u mężczyzn: satyriasis)
 Obok dysfunkcji seksualnych praca terapeutyczna obejmuje:

3. zaburzenia związane z rozwojem psychoseksualnym i orientacją seksualną. Te z kolei przybierają następującą formę:
• zaburzenia dojrzewania, rozwoju seksualnego - osoba cierpi z powodu niepewności co do własnej tożsamości płciowej lub orientacji seksualnej, co prowadzi do wystąpienia leku lub depresji. Najczęściej zdarza się to w okresie młodzieńczym u osób, które nie są pewne czy ich orientacja jest homoseksualna, heteroseksualna czy biseksualna lub u osób, które po okresie ustalonej orientacji seksualnej, często w długotrwałych związkach , stwierdzają, że ich seksualna orientacja zmienia się.
• orientacja seksualna niezgodna z ego (ego-dystoniczna). W przypadku kiedy identyfikacja płciowa i preferencje seksualne nie budzą wątpliwości, ale istnieje psychiczne cierpienie z powodu takiego stanu rzeczy i występuje chęć zmiany.
• zaburzenia związków seksualnych. Nieprawidłowość identyfikacji płciowej lub preferencji seksualnych odpowiada za trudności w nawiązaniu i utrzymaniu związku z partnerem seksualnym.

Psychoterapia
W leczeniu zaburzenia preferencji seksualnej i innych zaburzeń seksualnych wykorzystuje się zwykle łączniepsychoterapię dynamiczną wglądową oraz farmakoterapię. Kaplan i Sadoch w „Psychiatrii klinicznej” sugerują w przypadku dysfunkcji seksualnych obok leczenia seksuologicznego, farmakoterapii - podjęcie terapii psychodynamicznej. Uważają ją za metodę o potwierdzonej skuteczności. Sugerują w diagnozie i leczeniu uwzględnienie towarzyszących objawów sugerujących zaburzenia osobowości. 
Zdecydowana większość dysfunkcji seksualnych wynika z przyczyn natury psychologicznej. Stąd też najbardziej efektywnymi sposobami radzenia sobie z zaburzeniami seksualnymi jest psychoterapia. Większość programów terapeutycznych zakłada indywidualne leczenie pacjentów.